تحلیل چالشهای حکمرانی فرونشست زمین در استان فارس و ارائه الگوی مدیریت یکپارچه با محوریت سازمان نظام مهندسی
محمد مینوسپهر- رییس کمیته محیطزیست سازمان نظام مهندسی ساختمان فارس
یاسر پوست فروش فرد- نایب رییس سازمان نظام مهندسی ساختمان فارس
ملیکا روحبخش- دانشجوی کارشناسی علوم و مهندسی محیطزیست دانشگاه شیراز
(بانک مشاغل کابوک)
چکیده
پديده فرونشست سطح زمين ناشى از عوامل طبيعى و فعاليتهاى انسانى در نقاط مختلف دنيا و در طى سالهاى اخير در كشور ایران به خصوص استان فارس به علت برداشت بىرويه از آبهای زيرزمينى، خشکسالى و عوامل ديگر پدیدار شده و سبب آسيبهاى جدی به زمینهای كشاورزی، ساختمانهاى مسكونى، جادهها و بروز خسارتهاى زيستمحيطى، اقتصادى و اجتماعى شده است (رهنما و میراثی، 1394). بررسی ساختار مدیریتی موجود نشان میدهد که پراکندگی دادهها، نبود استاندارد جمعآوری و تحلیل اطلاعات، عملکرد جزیرهای دستگاهها و فقدان نهاد هماهنگکننده، موجب شده تصمیمسازی و پیگیری مصوبات ناکارآمد باشد و تلاشهای انجامشده اثربخشی کافی نداشته باشند.
برای مقابله با این بحران، ایجاد یک دبیرخانه دائمی و ساختاریافته ضروری است که مسئولیت، تداوم و هماهنگی میان دستگاهها را تضمین کند. سازمان نظام مهندسی ساختمان با شبکه گسترده مهندسان متخصص، تجربه در برگزاری همایشهای تخصصی و ارتباط مستقیم با نهادهای اجرایی، ظرفیت لازم برای ایفای نقش دبیرخانه را دارد. مأموریت این دبیرخانه شامل گردآوری و یکپارچهسازی دادهها، پیگیری مصوبات، هماهنگی بین دستگاهها، برگزاری جلسات تخصصی، ارائه گزارشهای دورهای و آموزش و اطلاعرسانی است. تأمین بودجه پایدار، چارت سازمانی روشن و تیم تخصصی ثابت، پیششرط اثرگذاری دبیرخانه است. تنها از طریق چنین ساختاری هماهنگ و مستمر میتوان فاصله میان تصمیم و اقدام را پر کرد، فرونشست را مهار نمود و توسعه پایدار استان فارس را حفظ کرد.
مقدمه
پدیده فرونشست زمین (Land Subsidence) یکی از پیچیدهترین مخاطرات محیطزیستی قرن حاضر است که بر اثر ترکیبی از از عوامل طبیعی و فعالیتهای انسانی همچون حفاری معادن و برداشت بررویه آب در نقاط مختلف دنیا رخ میدهد. طی سالهای اخیر در کشور ایران و بخصوص در استان فارس به علت برداشت بیرویه از آبهای زیرزمینی، خشکسالی و عوامل دیگر پدیدار شده و باعث آسیبرسانی به نقاط جمعیتی و سکونتگاههای انسانی و خسارتهای زیست محیطی، اجتماعی و اقتصادی شده است (گلی و همکاران، 1398). در ایران فرونشست زمین، پیشینه سی و چند ساله دارد و اگر زمانی این پدیده تنها در برخی از استانها مانند کرمان و یزد رخ میداد، اینک استانهای اصفهان، خراسان، فارس و غیره نیز متحمل فرونشست هستند و این مشکل به طور روزافزون در استانهای بیشتری خودنمایی می کند.
در همه فرونشستهایی که در ایران رخ میدهد، استخراج بیرویه آبهای زیرزمینی، تنها عامل یا مهمترین عامل ایجاد فرونشست است (گلی و همکاران، 1398). اثرات فرونشست را میتوان در چهار بعد دید: (1) آسیب به زیرساختها، خطوط لوله، ساختمانها و سدها، (2) کاهش عملکرد جادهها و راه آهن به دلیل تغيیر شکل سطح جاده و پایه ریلی، (3) افزايش قرار گرفتن در معرض سیل ( دو و همکاران، ٢٠١٨) و (4) ایجاد كانال براى منابع آلودگی زمینی آلوده کردن آبهای زیرزمینی (ما و همکاران، ٢٠١٩؛ ژانگ، ٢٠١٩). در ایران مطالعه پدیده فرونشست به سبب فراگیری فضایی آن مورد توجه طیف وسیعی از محققان قرار گرفته و مطالعات نسبتاً زیادی در این خصوص صورت گرفته است (گلی و همکاران، 1398).
پدیده فرونشست در استان فارس به آهستگی و به تدریج گسترش مییابد و لذا خطرات ناشى از آن مانند سيل و زلزله به يكباره مشخص نمیشود، اما آثار و تبعات مخرب آن به تدریج ظاهر شده و ابعاد مختلفی را در بر مىگيرد (یمانی و همکاران، 2009). طی بررسیهای انجام شده توسط 198 تصویر راداری سنجنده از ماهواره Sentinel-1 تا سال 1399، در استان فارس 33 منطقه فرونشست شناسایی شده و نرخ نشستها در برخی از دشتها تا 20 سانتیمتر گزارش شده است (جدول 1).
این پدیده بدون جلب توجه عمومی به تدریج زیرساختهای انسانی را به طور برگشتناپذیر از بین میبرد. حتی در صورت توقف برداشت آب یا اجرای برنامههای احیا، لایههای فشردهشده خاک دیگر به حالت اولیه برنمیگردند. از همین رو، میتوان گفت که توسعه پایدار این استان در حال تجربه نوعی فروپاشی آرام است؛ بحرانی که پتانسیل آن را دارد تا آینده اقتصادی، اجتماعی و زیستمحیطی استان را بهطور جدی مختل کند (اشکال (1) الی (3)).
جدول 1- دشتهای بحرانی فارس
|
منطقه |
نوع پدیده |
علت اصلی |
|
مرودشت |
فرونشست شدید |
برداشت بیش از حد از منابع آب زیرزمینی و کاهش ذخایر آبی سفرههای زیرزمینی |
|
مهارلو-شیراز |
فرونشست + فروچاله |
انحلال آهکی |
|
استهبان-خرامه |
فروچاله ناگهانی |
تبخیریها |
|
فسا-جهرم |
نشست تدریجی |
چاههای عمیق |
|
داراب-تبریز |
ترکیبی |
خشکسالی و تبخیری |
مجاورت تخت جمشید
دریاچه مهارلو
نقش رستم
شکل 1- تصاویر فرونشست زمین و آسیبهای آن در فارس
شکل 2- پهنههای بحرانی فرونشست در استان فارس- دشت مرودشت- 2022م
شکل 3- وضعیت فرونشست در کلانشهر شیراز- براساس تصاویر TerraSAR-X در حال حاضر بیشترین نرخ فرونشست در شهر 5 سانتیمتر در سال است
با وجود مطالعات متعدد فنی و دانشگاهی در خصوص نرخ و دامنۀ فرونشست در دشتهای استان (گلی و همکاران، ۱۳۹۸)، آنچه کمتر مورد واکاوی قرار گرفته، جنبههای مدیریتی و نهادی مقابله با این پدیده است. کنترل این وضعیت نیازمند یک بسته اقداماتی هماهنگ، علمی و فوری است. نخست، باید نظام مدیریت منابع آب زیرزمینی بهصورت واقعی و نه تنها روی کاغذ اصلاح شود. همچنین لازم است شبکه پایش فرونشست بهصورت مداوم و استاندارد فعال شود تا دادههای دقیق برای تصمیمگیری فراهم باشد. تغییر الگوی کشت در دشتهای بحرانی، مدیریت و محدودسازی حفر چاهها و توسعه فناوریهای نوین آبیاری باید به سیاست الزامآور تبدیل شود. تنها با چنین رویکردی میتوان از سرعت این روند کاست و از تبدیل شدن آن به یک فاجعۀ تمامعیار جلوگیری کرد؛ در غیر این صورت، مسیر فعلی دیر یا زود به نقطۀ بیبازگشت خواهد رسید.
بیان مسئله: آسیبشناسی حکمرانی موجود
مسئلۀ بنیادین در مدیریت فرونشست استان فارس، فقدان یک نظام حکمرانی یکپارچه برای مدیریت دادهها، تصمیمگیری و هماهنگی بینبخشی نهفته است؛ وضعیتی که موجب شده علیرغم صرف زمان، منابع و برگزاری جلسات متعدد، خروجی نهایی بهمراتب کمتر از سطح مورد انتظار باشد. پراکندگی دادهها در سازمانهای مختلف، نبود استاندارد مشترک برای جمعآوری و تحلیل اطلاعات و جزیرهای عملکردن دستگاهها موجب شده تصویر واحد، دقیق و قابل اتکایی از وضعیت فرونشست و عوامل تشدیدکننده آن شکل نگیرد. هر دستگاه بخشی از وظایف را بر عهده دارد، اما هیچ نهاد مرکزی برای هماهنگسازی، تعیین اولویتها، یا تبدیل اطلاعات خام به تصمیم قابل اجرا وجود ندارد؛ شکافی ساختاری که کل چرخه تصمیمسازی را از کار میاندازد.
علاوه بر این، مصوبات کارگروهها و شوراهای متعدد، بهدلیل نبود نظام نظارت، ارزیابی و الزام اجرایی، اغلب یا به مرحله عمل نمیرسند یا بدون پیگیری مؤثر رها میشوند. ضعف ارتباط میان بخشهای اجرایی و تیمهای فنی باعث میشود حتی در مواردی که دادهها موجود است، نتوان آنها را به اقدام عملی تبدیل کرد. در نهایت، این آشفتگی ساختاری باعث میشود تلاشهای فراوان و جلسات متعدد، خروجی عملیاتی اندک و اثربخشی محدود داشته باشد و بحران فرونشست، علیرغم صرف منابع قابلتوجه، همچنان به پیشروی خود ادامه دهد.
راه حل ساختاری پیشنهادی دبیرخانه دائمی در نظام مهندسی
راهحل پیشنهادی برای عبور از وضعیت فعلی، استقرار یک سازوکار ساختاری و پایدار است که بتواند همزمان نقش هماهنگکننده، ناظر فنی و محرک اقدام را ایفا کند. در این چارچوب، تشکیل دبیرخانۀ دائمی فرونشست زمین فارس بهعنوان محور همافزایی میان دستگاهها و مرجع واحد پیگیری، ارزیابی و یکپارچهسازی دادهها یک ضرورت محسوب میشود. محل استقرار این دبیرخانه در سازمان نظام مهندسی ساختمان استان فارس میتواند بخشی از خلأهای موجود را بهصورت عملی و مؤثر پوشش دهد. انتخاب نظام مهندسی ساختمان چند دلیل فنی، نهادی و اجرایی روشن دارد. این سازمان یک نهاد تخصصی با شبکهای گسترده از مهندسان در رشتههای مرتبط با این موضوع مانند عمران و نقشهبرداری است و از ظرفیت قابلتوجهی برای تحلیل دادهها، ارزیابی میدانی و نظارت کارشناسی برخوردار میباشد. وجود کمیتههای فعال در حوزههای محیطزیست، مدیریت بحران و ژئوتکنیک نیز امکان تولید دانش تخصصی و ارائه دستورالعملهای عملیاتی را تقویت میکند.
نظام مهندسی تاکنون برگزارکننده نخستین و دومین همایش تخصصی فرونشست زمین در فارس بوده و از این رهگذر، هم تجربه علمی و هم شبکه ارتباطی لازم با مراکز دانشگاهی، پژوهشی و اجرایی را به دست آورده است. علاوه بر این، پیوند سازمان با دستگاههایی نظیر راه و شهرسازی، شهرداریها و سایر نهادهای عمرانی، بستر مناسبی برای انتقال یافتههای فنی به تصمیمات اجرایی و اعمال نظارت واقعی بر طرحها فراهم میکند. ظرفیت مستندسازی، استمرار فعالیتها و پیگیری مصوبات نیز از دیگر نقاط قوت این سازمان است؛ مؤلفهای که در ساختار فعلی مدیریت بحران فرونشست بهشدت کمبود آن احساس میشود. مهمتر از همه، ماهیت مردمنهاد و غیرحاکمیتی نظام مهندسی است؛ ویژگیای که امکان مقدم دانستن منافع عمومی، حفظ استقلال کارشناسی و جلوگیری از فشارهای اداری یا بخشی را فراهم میآورد.
در مجموع، سازمان نظام مهندسی میتواند بهعنوان دبیرخانهای پایدار نقش حلقۀ واسط میان دانش تخصصی، تجربۀ فنی و منافع عمومی را ایفا کند؛ نهادی که قابلیت دارد تصمیمات علمی را به اقدام عملی تبدیل کرده و مسیر مدیریت فرونشست در استان فارس را از وضعیت پراکنده و کماثر کنونی به یک چارچوب هماهنگ، مستند و قابل پیگیری ارتقا دهد.
|
شاخص ارزیابی |
وضعیت موجود (آسیبشناسی) |
وضعیت پیشنهادی (دبیرخانه نظام مهندسی) |
|
مدیریت دادهها |
پراکنده، جزیرهای و فاقد استاندارد یکسان |
یکپارچهسازی در بانک اطلاعاتی متمرکز و استاندارد |
|
هماهنگی بینبخشی |
فقدان نهاد مرکزی و ارتباط ضعیف دستگاهها |
ایجاد محوریت واحد برای همافزایی و اشتراک اطلاعات |
|
ضمانت اجرا |
رها شدن مصوبات و نبود سیستم پایش |
پیگیری مستمر مصوبات و نظارت فنی بر اجرا |
|
رویکرد مدیریتی |
واکنشی (پس از وقوع بحران) و مقطعی |
پیشگیرانه، ساختاریافته و مبتنی بر برنامه بلندمدت |
|
بدنه کارشناسی |
شکاف بین تصمیمگیران اداری و متخصصین فنی |
بهرهگیری مستقیم از شبکه گسترده مهندسان متخصص |
ساختار و پشتیبانی دبیرخانه
برای اثرگذاری واقعی دبیرخانه مدیریت فرونشست فارس، لازم است یک ساختار پایدار، بودجه مشخص و تیم تخصصی ثابت ایجاد شود. چارت سازمانی باید شامل دبیر اجرایی، واحدهای تخصصی (محیطزیست، ژئوتکنیک، نقشهبرداری، پایش و داده، برنامهریزی و گزارشدهی) و کارشناسان ماهر، همراه با شرح وظایف روشن و قابل سنجش باشد. بودجه پایدار نیز باید امکان انجام مطالعات پایه، ایجاد بانک اطلاعاتی و شبکه پایش و برگزاری جلسات و ارائه گزارشهای تحلیلی را با پشتیبانی رسمی دستگاههایی مانند استانداری، سازمان مدیریت و برنامهریزی و شهرداریها فراهم کند.
مأموریت دبیرخانه شامل گردآوری و یکپارچهسازی دادهها و مطالعات، پیگیری مصوبات و ارزیابی تحقق آنها، هماهنگی بین دستگاهها، برگزاری جلسات تخصصی منظم، ارائه گزارشهای دورهای و آموزش و اطلاعرسانی تخصصی است. هدف نهایی، ایجاد یک ساختار پایدار، پاسخگو و مبتنی بر دادههای معتبر است که بتواند تصمیمسازی و اقدام عملی را در یک مسیر هماهنگ و قابل نظارت پیش ببرد و بحران فرونشست را مهار کند.
نتیجهگیری
فرونشست زمین در فارس، بحرانی تدریجی اما قطعی است که مهار آن نیازمند تغییر الگو از مدیریت واکنشی به مدیریت پیشگیرانه و ساختاریافته است. تحلیلها نشان میدهد که بدون ایجاد یک کانون مرکزی برای هماهنگی و پایش، سرمایهگذاریهای پراکنده راه به جایی نخواهد برد. سازمان نظام مهندسی ساختمان با تکیه بر سرمایه انسانی متخصص و ظرفیتهای قانونی، مناسبترین گزینه برای استقرار دبیرخانه دائمی مدیریت فرونشست است. زمان آن فرا رسیده است که با عبور از مرحله هشدار و برگزاری همایش، وارد فاز اقدام عملی شویم. تشکیل این دبیرخانه، حلقۀ مفقوده میان دانش فنی و ارادۀ اجرایی را تکمیل کرده و بستری برای حفاظت از دشتها، منابع آب و زیرساختهای حیاتی استان فارس فراهم خواهد آورد.
منابع
- آل خميس، رضا؛ كريمي نسب، سعيد؛ و آريانا، فرزاد. (1385). بررسي تاثير نشست حاصل از تخليه آب زيرزميني بر تخريب لوله جدار، مجله آب و فاضلاب، شماره ٦٠.
- رهنما، حسين؛ و ميراثى، سهراب. (1394). تحلیل و ارزیابی پارامترهای مؤثر بر فرونشست زمین.
- گلی، علی؛ مرادی، مریم؛ و دهقانی، مریم. (2019). ارزیابی آسیب پذیری سکونتگاههای روستایی ناشی از فرونشست زمین در استان فارس.
- یمانی، مجتبی؛ نجفی، اسماعیل؛ و عابدینی، محمدحسین. (2009). ارتباط فرونشست زمین و افت سطح آبهای زیرزمینی در دشت قرهبلاغ استان فارس.
- Du, Z., Ge, L., Ng, A., Zhu, Q., Yang, X., Li, L. 2018. Correlating the subsidence pattern and land use in Bandung, Indonesia with both Sentinel -1/2 and ALOS -2 satellite images. Int. J. Appl. Earth Obs. Geoinf. 67, pp.54 -68.
- Ma, P., Wang, W., Zhang, B., Wang, J., Shi, G., Huang, G., Lin, H. 2019. Remotely sensing large- and small- scale ground subsidence: A case study of the Guangdong -Hong Kong - Macao Greater Bay Area of China. Remote Sensing Environment. Vol. 232.
مرجع: نشریه مهندسی کابوک نامه، ویژه نامه انجمن بتن آماده فارس، شیراز، اسفندماه ۱۴۰۴
جهت کسب اطلاعات بیشتر با کارشناسان ما در بانک مشاغل ساختمان کابوک در تماس باشید.
مهندس بناکار: 09173094258
نظر خود را بیان کنید
دیدگاه شما پس از بررسی و تأیید نمایش داده میشود.