نقش کلیدی استانداردها در حوادث و بلایای طبیعی
بابک خضراء، رئیس اداره اندازهشناسی، اوزان و مقیاسها اداره کل استاندارد فارس
حسین قهرمانی، کارشناسارشد مدیریت بازرگانی بینالملل، پژوهشگاه استاندارد، کرج
(بانک مشاغل مهندسی و ساختمانی کابوک)
مقدمه:
بلایای طبیعی و سوانح متأثر از سازههای انسانی، به وقایع زیانباری اطلاق میشود که ضمن ایجاد آسیبهای فراوان اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی؛ تلفات محیطی، انسانی و جانی بسیاری را متوجه نوع بشر میسازد. برخی از این حوادث منشأ طبیعی دارند و برخی دیگر یا بهطور مستقیم براثر سهلانگاریهای بشر ایجاد میشوند و یا متأثر از مصنوعات انسانی هستند. بر اساس مستندات بینالمللی بیش از 40 بلای طبیعی در جهان شناختهشدهاند که سیل، زلزله، خشکسالی، انواع طوفان، آتشفشان، سونامی، بهمن، رانش زمین، آزاد شدن مواد خطرناک، تهاجم آفات و ... از آن جمله به شمار میآیند. باید توجه داشت که یک حادثه ناگوار زمانی تبدیل به یک بلای طبیعی میشود که موجب تحمیل تلفات و خساراتی به جوامع و فعالیتهای انسانی گردد. بلایای طبیعی علاوه برداشتن اجزای تشکیلدهنده طبیعی و انسانی، دارای جنبه و پیامدهای اجتماعی قدرتمندی نیز هستند.
اگرچه نمیتوان از وقوع آنها جلوگیری کرد ولی میتوان آثار و عواقب فاجعهآمیز آنها را به کمک برنامهریزیهای قبلی و آمادگی برای انجام اقدامات اضطراری کاهش داد. بروز ناگهانی این حوادث و نیز آسیبهای کوتاهمدت و بلندمدت ناشی از این وقایع، موجب شده است که جوامع انسانی خود را برای رویارویی با این پدیدهها تجهیز و آماده نمایند. استانداردهای بینالمللی ابزاری مهم در کاهش اثرات مخرب سوانح طبیعی به شمار میآیند که انسان را قادر میسازند در برهههای مختلف، با بهکارگیری آنها از ایجاد، تداوم و قدرت تخریب این سوانح بکاهد.
استانداردها در مراحل و از طرق مختلف میتوانند آسیبهای ناشی از حوادث و بلایای طبیعی و مصنوعی را کاهش دهند؛ برخی از این استانداردها بهمنظور آمادگی پیش از سوانح تدوینشدهاند و برخی دیگر انسان را در حین مواجه با سانحه یاری میکنند و درنهایت تعدادی از استانداردها هم پس از سانحه نقشآفرینی کرده و در ابعاد بازسازی و بازآفرینی سرمایههای اقتصادی و اجتماعی به کمک جوامع بشری میشتابند، [1].
حوادث و بلایای طبیعی
زمین سیارهای فعال و پرحرکت بوده و بیشتر رویدادهای طبیعی دامنه وسیعی از تغییرات انرژی و مواد را در طی زمان، نشان میدهند. درنهایت اینگونه رفتارهای طبیعت وقایع شدید طبیعی میباشند ولی این وقایع شدید طبیعی هنگامیکه برای انسان و محیط نتایج جدی و خطرناکی را ازنظر آسیبدیدگی، مرگ و یا تخریب محیط به وجود بیاورند تبدیل به بلای طبیعی میگردند. به آن دسته از پدیدههایی که انرژی فوقالعاده زیادی در مدتزمان کوتاهی آزادکرده و خسارت و ویرانی را برای انسان و محیطزیست به بار میآورد، بلایای طبیعی گفته میشود.
کاربرد واژه طبیعی در عبارت فوق اشاره به پدیدههایی مانند آتشسوزی، سیل، زمینلرزه توفان، صاعقه، تگرگ، بهمن، ... دارد و کلمه بلا به خاطر میزان آسیبپذیری جوامع بشری از پدیدههای طبیعی بهکاربرده میشود، [2]. بنابراین پدیدههای طبیعی که موجب خسارات گسترده انسانی، مادی و محیطی شود و جامعه آمادگی و توانایی کافی جهت مقابله با آن را نداشته باشد بهعنوان یک بلای طبیعی در نظر گرفته میشود. بهطورکلی بلایای طبیعی بر اساس مدتزمان شکلگیری و عوامل به وجود آورنده آنها که میتواند طبیعی یا ناشی از دخالت بشر باشد طبقهبندی میشوند:
الف) بلایای طبیعی ناگهانی:
- بلایایی که منشأ زمینشناختی دارند، نظیر زلزله، رانش زمین، بهمن، آتشفشان و امواج عظیم دریایی.
- بلایایی که منشأ آب و هوایی دارند: نظیر سیل، طوفانهای شدید، گردبادها، سرما و گرمای شدید.
ب) بلایای طبیعی تدریجی:
نظیر خشکسالی، قحطی و بیماریهای فراگیر که بهتدریج جامعه را تحت تأثیر قرار میدهند.
در این میان سوانح ناشی از مصنوعات و اشتباهات بشری نیز ممکن است باعث ایجاد خسارات و بحرانهایی بشوند که در ابعاد آسیب و خسارت قابل برابری با بلایای طبیعی باشند. سوانح جادهای و ترافیکی، انفجارهای مهیب، تشعشعات رادیویی و اتمی، جاری شدن مواد شیمیایی و ... ازجمله سوانح با منشأ انسانی هستند، [1,2].
نقش استانداردها در مواجهه با حوادث و بلایای طبیعی
استانداردها بهعنوان ابزاری بینالمللی و زبانی قابلدرک توسط ملل مختلف میتوانند نقشی کلیدی در مناسبات اجتماعی، اقتصادی، سیاسی و ... جوامع بشری ایفا نمایند. چارچوبمندی، همهگیری و سهولت در اجرای متون استانداردها، آنها را به ابزاری مفید بدل کرده که کاربران را قادر میسازد فارغ از مقتضیات جنبی، از منافع استقرار این ابزارها منتفع شوند. استانداردهای مرتبط کاهش اثرات حوادث و بلایای طبیعی در سه مرحله اساسی زیر میتوانند مؤثر واقع شوند:
- پیش از وقوع سانحه
- هنگام وقوع سانحه
- پس از وقوع سانحه
تقریباً تمامی استانداردهای مربوط به ویژگیها و کیفیت محصول در پیشگیری از اثرات مخرب سوانح و بلایای طبیعی میتوانند ایفای نقشنمایند. استانداردهای مربوط به مصالح ساختمانی، الزامات جادهای، استانداردهای خودرویی، استانداردهای مربوط به لوازم الکترونیکی و ... بهشرط استقرار و رعایت الزامات پیش از وقوع سانحه میتوانند خسارات و اثرات زیانبار سوانح و بلایا را به نحو مؤثری کاهش دهند، [3].
وقوع ناگهانی سوانح و غیرقابلپیشبینی بودن آنها، ضرورت آمادگی و ساماندهی حین سانحه را دوچندان میکند. مواجه با خطر، ساماندهی منابع و بازیابی توان عملیاتی حین مواجهه با بلایا موضوعاتی است که در سالهای اخیر موردتوجه سازمان جهانی استاندارد قرارگرفته است. در شکل شماره (2) به تعدادی از استانداردهای کاربردی در مواجهه با سوانح و بلایای طبیعی اشاره شده است.
نتیجهگیری
هدف این مقاله بیان نقش مهم و مؤثر پیادهسازی و بهکارگیری استانداردها در کاهش خسارات مالی و جانی بلایای طبیعی و سوانح است. ایران بهعنوان چهارمین کشور آسیا و ششمین کشور دنیا ازنظر کثرت وقوع بلایا به ثبت رسیده است و بلایای طبیعی هرساله در کشور ایران باعث مرگومیر شمار کثیری از مردم میشود. بلایای طبیعی در کشورمان باعث خسارت اقتصادی فراوان و جان باختن بسیاری از هموطنانمان میشود که این مسئله ضرورت مقابله جدی با حوادث غیرمترقبه و مهار بلایای طبیعی را یادآوری میکند.
اگرچه بسیاری از این بلایای طبیعی قابل پیشبینی نیستند و امکانات دقیقی برای پیشبینی آن در آینده نزدیک وجود ندارد اما قابلیت پیادهسازی و بهکارگیری استانداردها و مدیریت علمی سوانح و بلایا میتواند نقش مؤثری در کاهش اثرات و خسارات این بلایا و سوانح ایفا نمایند. هر آن فرهنگ کاربرد استانداردها در زمینههای مختلف در کشوری فراگیرتر شود، بر پایه این پشتوانه، آن کشور برای مدیریت بحران در هنگام وقوع سوانح و حوادث طبیعی آمادهتر بوده و متناسب با این امر تعداد کشتهها و زخمیها و میزان خسارات متحمل به حداقل خواهد رسید.
چارچوببندی، همهگیری و سهولت اجرای استانداردها در یک جامعه، آنها را به ابزاری مفید بدل کرده که جوامع را قادر میسازد در ابعاد ملی و بینالمللی از منافع استقرار آنها منتفع شوند. برابر مطالعات انجامشده، پیشرفتهای علمی و افزایش توانمندی جامعه در بهکارگیری و اجرای استانداردها در سطوح مختلف عملیاتی آن، عامل مؤثری برای مقابله و کنترل بحرانهای ناشی از بلایای طبیعی و سوانح به شمار میآیند و در کاهش خسارات تأثیر بسزایی دارد.
بهدفعات دیدهشده که با توجه به ابعاد و گستردگی حوادث و بلایای طبیعی در یک کشور، سایر نهادهای بینالمللی و دولتها نسبت به اعزام افراد و کمکهای فنی و تجهیزاتی در راستای کمک به کشور حادثهدیده اقدام نمودهاند در این راستا وجود یک ساختار و زیربنای یکسان و هماهنگ با پیادهسازی و بهکارگیری استانداردهای بینالمللی، در افزایش بازدهی تعاملات و هماهنگی عملیاتی گروههای امداد و نجات اهمیت بالایی دارد.
با توجه به مطالب فوق ضرورت آشنایی جوامع با استانداردهای تخصصی و ارتقاء فرهنگ استاندارد و استانداردسازی و بهکارگیری آنها در جامعه بهروشنی دیدهشده و وظیفه نهادهای قانونگذار و نظارتی در پیادهسازی این استانداردها و هماهنگی کامل در اجرای صحیح آنها، بیشازپیش آشکار میشود.
منابع
- T. Chaudhary, and A. Piracha, Natural Disasters—Origins, Impacts, Management, Encyclopedia, 1, 1101–1131, 2021.
- UN/ISDR (UN/International Strategy for Disaster Reduction). UNISDR Terminology on Disaster Risk Reduction; United Nations: Geneva, Switzerland, 2009.
- UNDRR (United Nations Office for Disaster Risk Reduction). Global Assessment Report 2019. Available online: https://gar. unisdr.org/ (accessed on 13 October 2021)
- Global Network of Civil Society Organisations for Disaster Reduction (GNDR). Disasters Are Not Natural. 2021. Available online: https://www.gndr.org/news/item/1499-disasters-are-not-natural.html (accessed on 20 October 2021).
مرجع: نشریه کابوک نامه، ویژه نامه روز جهانی استاندارد، شیراز، مهر ماه 1404 (بانک مشاغل کابوک)
جهت کسب اطلاعات بیشتر با کارشناسان ما در بانک مشاغل ساختمان کابوک در تماس باشید.
مهندس بناکار: 09173094258
نظر خود را بیان کنید
دیدگاه شما پس از بررسی و تأیید نمایش داده میشود.