نقش سیمان‌های پر مقاومت در کاهش مصرف سیمان و توسعه پایدار

محسن تدین 1، محمدحسین تدین 2

1- استاد بازنشسته دانشگاه بوعلی سینا همدان، رئیس هیئت‌مدیره انجمن بتن ایران

2- دکترای مهندسی عمران، رئیس هیئت‌مدیره گروه مهندسی آرا بتن اروند (آراتک)

{بانک مشاغل ساختمانی کابوک} 

چکیده

مشخصات سیمان‌های پرتلند رده‌های 425-1 و 525-1 با اقتباس از رده‌های مقاومتی سیمان استاندارد EN 197-1 در استاندارد 389 ایران از سال 1377 ارائه شده است. در سال‌های اخیر تعدادی از کارخانه‌های سیمان اقدام به تولید سیمان پرتلند 425-1 و به‌تازگی برخی از کارخانه‌ها در مقیاس محدودتر سیمان پرتلند 525-1 تولید کرده‌اند. با استفاده از روش ملی طرح مخلوط بتن ایران و انجام آزمایش‌های تجربی می‌توان نشان داد که به‌کارگیری این سیمان‌ها می‌تواند به ترتیب حداقل 15 و 30 درصد کاهش در مصرف سیمان برای دستیابی به مقاومت مشخصه معین به‌ویژه در مقاومت‌های بالا به وجود می‌آورد.

بنابراین با تولید سیمان و کلینکر کمتر می‌توان اقدام به ساخت‌وساز با حجم ثابتی نمود بدون این‌که بر کیفیت مکانیکی بتن مصرفی اثر سویی باقی گذارد. همچنین کاهش مصرف سیمان و کاهش تولید کلینکر به کاهش مصرف مواد اولیه، کاهش مصرف سوخت، کاهش حمل‌ونقل و کاهش آلودگی‌های زیست‌محیطی منجر می‌شود و گاز دی‌اکسید کربن کمتری تولید می‌گردد. در مجموع می‌توان گفت تولید این سیمان‌ها تأثیر بسیار مهمی را در توسعه پایدار کشور خواهد داشت. به هر حال لازم به ذکر است تولید و مصرف این‌گونه سیمان‌ها در ملات‌های بنایی و بتن‌های کم‌اهمیت، هدر رفتن پتانسیل سیمان‌های پر مقاومت را به دنبال خواهد داشت.

 

پیش‌نوشتار – ضرورت کاهش مصرف سیمان

تولید هر تن سیمان به ۱.۴۵ تا ۱.۵۰ تن سنگ‌آهک، خاک رس و سنگ گچ نیاز دارد. مصرف انرژی برق در خردایش، آسیاب و راه‌اندازی کوره حدود ۱۱۰ تا ۱۳۰ کیلووات‌ساعت به ازای هر تن است. کوره پخت کلینکر به ۱۰۰ تا ۱۲۰ مترمکعب گاز طبیعی یا ۹۰ تا ۱۱۰ لیتر مازوت نیاز دارد. کل انرژی مصرفی در کارخانه برای هر تن کلینکر در روش خشک با پیش‌تکلیس ۳.۱۶ گیگاژول و با پیش‌گرم‌کن ۳.۴۴ گیگاژول است که ۸ درصد آن الکتریسیته می‌باشد. در فرآیند پخت و کلسینه کردن، نزدیک به یک تن دی‌اکسید کربن به ازای هر تن سیمان تولید می‌شود.

امروزه با تولید ۶۰ میلیون تن سیمان و بیش از ۵۵ میلیون تن کلینکر، بیش از ۷ درصد انرژی برق کشور صرف تولید سیمان می‌شود. در صورت مصرف مازوت، ۴ تا ۵ درصد سوخت مایع مصرفی کشور را به خود اختصاص می‌دهد که با احتساب تولید برق به ۷ درصد می‌رسد.

برای توسعه پایدار و حفظ محیط‌زیست و منابع طبیعی تجدیدناپذیر، باید مصرف سیمان در هر مترمکعب بتن را کاهش داد. یکی از مؤثرترین راه‌حل‌ها، افزایش سطح مقاومتی سیمان‌های مصرفی است که سال‌ها در کشورهای پیشرفته به کار گرفته شده است.

در برخی کشورهای اروپایی از سه رده مقاومتی سیمان استفاده می‌شود که در نهایت در سال ۱۹۹۲ در استاندارد EN 197-1، رده‌های ۳۲.۵، ۴۲.۵ و ۵۲.۵ مگاپاسکال پیش‌بینی شد. در سال ۱۳۷۷ در استاندارد ملی ۳۸۹ ایران، برای سیمان پرتلند نوع ۱، سه رده مقاومتی ۳۲۵، ۴۲۵ و ۵۲۵ کیلوگرم بر سانتی‌متر مربع در نظر گرفته شد. در ویرایش ۱۳۹۹، سیمان‌های نوع ۱، ۲ و ۳ می‌توانند رده مقاومتی ۳۲.۵، ۴۲.۵ یا ۵۲.۵ مگاپاسکال داشته باشند. رده‌های مقاومتی، حداقل مقاومت فشاری ملات ۲۸ روزه ماسه سیمان استاندارد را نشان می‌دهند.

 

 معرفی روش ملی طرح مخلوط بتن

در سال‌های ۱۳۸۴ و ۱۳۸۵ در مرکز تحقیقات ساختمان و مسکن، ایده ارائه یک روش متحد طرح مخلوط بتن مطرح شد. پس از بررسی روش‌های مختلف، روش آلمانی به عنوان روش مرجع انتخاب شد اما با اعمال تغییراتی، روش ملی تدوین گردید. در پایان سال ۱۳۸۶ ویرایش اول و یک سال بعد ویرایش دوم ارائه شد. نرم‌افزاری نیز برای سهولت استفاده تهیه شده است.

مزایای روش ملی:

• مشاهده تأثیر رده‌های مختلف مقاومتی سیمان بر مقاومت بتن

• مشاهده تأثیر شکل سنگ‌دانه درشت بر مقاومت

• امکان استفاده از دانه‌بندی‌های مختلف حتی غیر استاندارد

• دقت در تعیین آب آزاد بتن با توجه به بافت دانه‌بندی و شکل سنگ‌دانه‌ها برای کارایی ۱۰ تا ۲۱۰ میلی‌متر

• توجه به تأثیر عیار سیمان، دوده سیلیسی، مواد پوزولانی و سرباره بر مقدار آب

• استفاده از رابطه حجم مطلق برای تعیین آخرین مجهول طرح مخلوط

 

 

             

شکل 1- رابطه نسبت آب به سیمان و مقاومت فشاری (سمت راست: بدون مصرف روان‌کننده – سمت چپ: با مصرف روان‌کننده)

 

شکل 2- منحنی‌های دانه‌بندی مخلوط سنگ‌دانه‌های ریز و درشت، با حداکثر اندازه 25 میلی‌متر

 

 

                                            

شکل 3- مقدار آب آزاد بتن بر اساس روانی و مدول نرمی مخلوط سنگ‌دانه‌ها

(سمت راست: سنگ‌دانه گردگوشه – سمت چپ: سنگ‌دانه تیزگوشه)

 

بررسی روش‌های رایج دیگر و مقایسه با روش ملی

در روش طرح مخلوط ACI 211.1 امکان استفاده از یک رده مقاومتی سیمان یعنی پرتلند نوع 1 در طرح مخلوط اولیه بتن وجود دارد و روشن نیست که شکل سنگ‌دانه‌های درشت مصرفی در هنگام تعیین نسبت آب به سیمان چیست.

در روش جدید طرح مخلوط BRE انگلیس امکان به‌کارگیری سه رده مقاومتی اروپایی برای سیمان وجود دارد و شکل سنگ‌دانه‌های درشت تا حدودی قابل استفاده در تعیین نسبت آب به سیمان می‌باشد.

به هرحال اگر به‌صورت اصولی از ساخت مخلوط آزمون طرح مخلوط اولیه بهره‌گیری شود، تأثیر رده‌های مقاومتی سیمان بر مقاومت بتن دیده می‌شود و می‌توان در نسبت آب به سیمان و سایر اجزا به‌ویژه سیمان اصلاحات لازم را به عمل آورد و طرح مخلوط تعدیل‌شده نهایی را مشخص کرد.

در روش ملی طرح مخلوط بتن می‌توان انتظار داشت مخلوط آزمون، مقاومتی نزدیک به مقاومت هدف را با در نظر گرفتن مقاومت واقعی سیمان به‌دست آورد.

 

ارائه طرح‌های مخلوط رده‌های مقاومتی بتن با رده‌های مختلف مقاومتی سیمان

فرضیات پژوهش

با استفاده از سیمان نوع 1 و سه رده مقاومتی سیمان یعنی 5/32، 5/42 و 5/52 مگاپاسکال، طرح مخلوط اولیه بتن بر اساس روش ملی برای رده‌های مقاومتی C12، C16، C20، C25، C30، C35، C40 و C45 ارائه می‌شود. در این طرح‌ها حداکثر اندازه شن 25 میلی‌متر و به‌صورت شن صد درصد شکسته منظور می‌گردد. در حالی‌که ماسه‌ها به‌صورت کاملاً گردگوشه رودخانه‌ای در نظر گرفته می‌شود.

برای محاسبه مقاومت هدف (متوسط لازم) طرح اختلاط، از حاشیه امنیت ارائه‌شده در آیین‌نامه بتن ایران (ویرایش سال 1400) استفاده شده است و فرض آن است که انحراف معیار مقاومتی کارگاه مشخص نیست.

جدول 1- مقاومت هدف طرح مخلوط رده‌های مختلف مقاومتی بتن طبق آیین‌نامه بتن ایران

رده بتن	C12	C16	C20	C25	C30	C35	C40	C45
مقاومت هدف طرح	18	23	27	33	38	44	49	55

بتن مصرفی برای پمپاژ در نظر گرفته شده است و اسلامپ آن پس از ساخت، 125میلی‌متر فرض شده است.

دانه‌بندی شن و ماسه به‌صورت زیر منظور شده است و برای دانه‌بندی مطلوب مخلوط سنگ‌دانه آن به منظور بتن پمپی، دانه‌بندی متوسط با توان n معادل 4/0 تا 5/0 در نظر گرفته شده است.

 

جدول 2- دانه‌بندی شن و ماسه مصرفی و دانه‌بندی مورد استفاده و دانه‌بندی‌های مطلوب پمپی

 

الک	25	19	5/9	75/4	38/2	2/1	6/0	3/0	15/0
شن مخلوط	100	70	20	0
ماسه	100	100	100	90	60	40	20	15	5
مخلوط سنگ‌دانه (50% شن + 50% ماسه)	100	85	60	45	30	20	10	5/7	5/2
دانه‌بندی 5/0n=	100	85	59	40	27	17	11	6	2
دانه‌بندی 4/0n=	100	88	64	46	32	22	14	8	3

 

 

 

جدول 3- اطلاعات مربوط به سنگ‌دانه مصرفی

نوع مصالح	چگالی SSD	ظرفیت جذب آب (درصد)	درصد شکستگی	مدول ریزی	حداکثر اندازه اسمی
شن	60/2	5/1	100	10/7	25
ماسه	55/2	5/2	0	70/3	75/4

در ضمن، در طرح‌های اختلاط بتن‌ها از مواد روان‌کننده استفاده نمی‌شود.

 

 

روند تهیه طرح‌های اختلاط با توجه به فرضیات موجود

طبق روش ملی طرح مخلوط، مدول‌ریزی مخلوط سنگ‌دانه 40/5 به دست می‌آید. بر اساس این روش درصد شکستگی متوسط معادل سنگ‌دانه، برای محاسبه مقدار آب، 33 درصد محاسبه می‌شود.

برای تعیین نسبت آب به سیمان از منحنی‌های نسبت آب به سیمان – مقاومت فشاری که برای رده‌های مختلف مقاومتی سیمان و سنگ‌دانه‌های درشت گردگوشه و شکسته تهیه شده است استفاده می‌شود. با توجه به شکستگی کامل شن‌ها از منحنی‌های 325-C، 425-C و 525-C استفاده می‌گردد.

مقدار آب مورد نیاز بتن با استفاده از مدول‌ریزی و درصد شکستگی معادل و اسلامپ مورد نیاز به دست می‌آید که پس از تعیین مقدار سیمان، مقدار آب اصلاح می‌گردد و سپس مجدداً مقدار سیمان طرح اختلاط اولیه بتن محاسبه می‌شود. در نهایت مقدار شن و ماسه مصرفی با توجه به رابطه حجم مطلق و درصد هوای غیرعمدی یک درصد و با در نظر گرفتن چگالی اشباع با سطح خشک آن‌ها به دست می‌آید.

 

طرح‌های اختلاط اولیه به‌دست‌آمده

اطلاعات و نتایج زیر پس از محاسبات انجام‌شده بر اساس فرضیات و داده‌های فوق به دست آمده است.

 

جدول 4- نتایج طرح‌های اختلاط اولیه بتن رده‌های مقاومتی مختلف برای رده سیمان 325-1

رده مقاومتی بتن	C12	C16	C20	C25	C30	C35
مقاومت هدف طرح	18	23	27	33	38	44
نسبت آب به سیمان	7/0	62/0	56/0	48/0	42/0	36/0
آب آزاد	178	178	178	180	189	198
سیمان مصرفی	254	285	318	372	456	552
شن SSD	949	936	922	896	849	797
ماسه SSD	930	918	904	879	833	781
وزن مخصوص بتن تازه متراکم	2311	2316	2322	2327	2327	2329

برای رده مقاومتی C40 و بالاتر با حاشیه امنیت مفروض، نسبت آب به سیمان لازم در محدوده روش ملی طرح مخلوط نمی‌باشد.

 

جدول 5- نتایج طرح‌های اختلاط اولیه بتن رده‌های مقاومتی مختلف برای رده سیمان 425-1

رده مقاومتی بتن	C12	C16	C20	C25	C30	C35	C40
مقاومت هدف طرح	18	23	27	33	38	44	49
نسبت آب به سیمان	72/0	67/0	62/0	55/0	49/0	44/0	39/0
آب آزاد	178	178	178	178	179	185	193
سیمان مصرفی	246	267	289	321	364	419	502
شن SSD	952	943	934	921	901	870	824
ماسه SSD	934	925	916	903	883	853	808
وزن مخصوص بتن تازه متراکم	2309	2313	2317	2322	2327	2327	2328

برای رده مقاومتی C45 و بالاتر با حاشیه امنیت مفروض، نسبت آب به سیمان لازم در محدوده روش ملی طرح مخلوط نمی‌باشد.

 

جدول 6- نتایج طرح‌های اختلاط اولیه بتن رده‌های مقاومتی مختلف برای رده سیمان 525-1

رده مقاومتی بتن	C12	C16	C20	C25	C30	C35	C40	C45
مقاومت هدف طرح	18	23	27	33	38	44	49	55
نسبت آب به سیمان	74/0	70/0	66/0	62/0	57/0	52/0	47/0	42/0
آب آزاد	178	178	178	178	178	178	182	182
سیمان مصرفی	242	254	268	288	314	341	387	448
شن SSD	954	948	943	934	923	912	888	854
ماسه SSD	935	930	925	916	906	895	871	837
وزن مخصوص بتن تازه متراکم	2309	2311	2313	2317	2321	2325	2327	2327

 

تفسیر نتایج و بحث

همان‌گونه که مشاهده می‌شود، با تغییر رده مقاومتی سیمان و افزایش آن، با توجه به فرض‌های انجام‌شده، عیار سیمان مصرفی در بتن کاهش می‌یابد.

همچنین با افزایش رده مقاومتی بتن، تأثیر افزایش رده مقاومتی سیمان در کاهش عیار سیمان بیشتر می‌گردد.

 

جدول 7- درصد کاهش عیار سیمان‌ مصرفی بتن‌ رده‌های‌ مختلف مقاومتی برای سیمان‌های 425-1 و 525-1 در مقایسه ‌با سیمان 325-1

رده مقاومتی بتن	C12	C16	C20	C25	C30	C35	C40	C45
درصد کاهش برای سیمان 425-1	1/3	3/6	1/9	7/13	1/20	1/24	بیشتر از 30	بیشتر از 35
درصد کاهش برای سیمان 525-1	7/4	9/10	7/15	6/22	1/31	2/38	بیشتر از 45	بیشتر از 50

در صورتی که در طرح‌های اختلاط فوق، محدودیت نسبت آب به سیمان و حداقل عیار سیمان یا حداکثر عیار سیمان وجود داشته باشد، وضعیت طرح‌ها متفاوت خواهد بود.

در صورتی که حداقل عیار سیمان مجاز مطرح شود، اگر این حداقل مجاز بیشتر از مقدار سیمان حاصل از محاسبه باشد نمی‌توان به کاهش عیار سیمان امید داشت. با فرض اینکه در طرح مخلوط بتن C25 موضوع رویارویی با حمله سولفات‌ها ایجاب کند که حداقل 370 کیلوگرم سیمان بکار رود، هنگامی که از سیمان 325-1 استفاده شود عیار سیمان 372 و با به‌کارگیری سیمان‌های 425-1 و 525-1 به ترتیب عیار سیمان 321 و 288 به دست می‌آید که به دلیل محدودیت فوق مجبور خواهیم شد تا عیار سیمان 370 را به‌کار بریم. بنابراین بالا بردن رده مقاومتی سیمان، کمکی به کاهش عیار سیمان نخواهد کرد.

با وجود محدودیت نسبت آب به سیمان و به‌کارگیری حداکثر مجاز برای آن و کمتر بودن این نسبت آب به سیمان در مقایسه با نسبت آب به سیمان حاصل از مقاومت، کاهش عیار سیمان به‌صورت جدی ممکن است حاصل نشود. اگر در این طرح مخلوط قرار باشد به دلیل محدودیت حداکثر نسبت آب به سیمان برابر 5/0، طرح اختلاط کامل شود، از آنجا که با سیمان 325-1، نسبت آب به سیمان 48/0 و با سیمان‌های 425-1 و 525-1 به ترتیب نسبت آب به سیمان 55/0 و 62/0 به دست می‌آید. با محدودیت فوق باید نسبت آب به سیمان به 5/0 محدود شود. هنگام به‌کارگیری سیمان‌های 425-1 و 525-1 عیار سیمان برابر 356 به دست می‌آید و صرفه‌جویی چندانی در مقایسه با عیار سیمان 372 برای سیمان‌های رده 325-1 حاصل نمی‌شود.

اگر حداکثر عیار سیمان مجاز اعمال گردد، به‌کارگیری رده سیمانی بالاتر کمک می‌کند در بسیاری از موارد محدودیت مزبور رعایت شود و تهیه طرح مخلوط بدون به‌کارگیری روان‌کننده تسهیل گردد. اگر در حاشیه خلیج فارس و دریای عمان قرار باشد طرح مخلوط بتن با رده C35 با حداکثر نسبت آب به سیمان 45/0 و حداقل سیمان 350 و حداکثر عیار سیمان 425 کیلوگرم در مترمکعب بتن طبق آیین‌نامه بتن ایران ارائه شود، طبق جداول فوق برای سیمان 325-1، نسبت آب به سیمان 36/0 و عیار سیمان 552 کیلوگرم حاصل می‌شود که نمی‌توان از آن استفاده کرد زیرا عیار سیمانی بیش از 425 کیلوگرم دارد و لذا با مصرف فوق روان‌کننده، مقدار آب و در نتیجه سیمان مصرفی را می‌توان کاهش داد.

در حالی که با مصرف سیمان 425-1، نسبت آب به سیمان 44/0 و عیار سیمان 419 کیلوگرم به دست می‌آید و بدون مصرف روان‌کننده به نتیجه می‌رسد. با مصرف سیمان 525-1، نسبت آب به سیمان 52/0 و عیار سیمان 341 کیلوگرم می‌شود که نیاز به تغییر دارد. اولاً نسبت آب به سیمان باید به 45/0 تبدیل شود و بدین ترتیب عیار سیمان اولیه 396 کیلوگرم می‌شود که با اصلاح مقدار آب از 178 به 184 مقدار سیمان طرح 409 کیلوگرم در مترمکعب خواهد شد و بدون مصرف روان‌کننده همه‌چیز قابل‌قبول خواهد بود.

همان‌گونه که در بتن‌هایی با رده مقاومتی کم، تأثیر رده سیمانی بر مصرف سیمان جدی نیست، در ملات‌های بنایی نیز نمی‌توان به کاهش جدی مصرف سیمان امیدوار بود به‌ویژه این‌که کاهش شدید عیار سیمان، ملات را از کارایی مناسب دور می‌کند و نمی‌توان عیار سیمان را در این ملات ها از 200 کیلوگرم در مترمکعب و حتی در مواردی از 250 کیلوگرم در مترمکعب کمتر در نظر گرفت. در واقع محدودیت مصرف حداقل سیمان در این ملات‌ها و کم‌اهمیت بودن مقاومت در این‌گونه موارد، کاهش مصرف سیمان را به دنبال نخواهد داشت.

 

جدول 8- رده‌های مقاومتی و عیار سیمان در مخلوط‌های تجویزی

رده مقاومتی بتن	C12	C16	C20	C25	C30	C35
عیار سیمان	200	250	300	350	400	450
اسلامپ (cm)	5-5/2	5-5/2	5-5/2	10-5	10-5	10-5

 

نتیجه‌گیری

۱. رده‌های مقاومتی بالاتر سیمان، مصرف سیمان در بتن را کاهش می‌دهد.
۲. در بتن‌های پر مقاومت، تأثیر کاهش مصرف سیمان بیشتر است.
۳. مصرف سیمان‌های پر مقاومت در ملات‌های بنایی توصیه نمی‌شود و پتانسیل آن‌ها هدر می‌رود.
۴. در صورت وجود محدودیت حداکثر نسبت آب به سیمان، کاهش عیار سیمان حاصل نمی‌شود.
۵. در صورت وجود حداقل عیار سیمان مجاز، اگر عیار محاسباتی کمتر از حداقل باشد، کاهش عیار میسر نیست.
۶. در صورت وجود حداکثر عیار سیمان مجاز، سیمان پر مقاومت می‌تواند نیاز به روان‌کننده را منتفی کند.
۷. کاهش مصرف سیمان تنها با طرح اختلاط آزمایشگاهی و ساخت مخلوط آزمون میسر است، نه با مخلوط‌های تجویزی.
۸. برای بهره‌گیری از پتانسیل سیمان‌های پر مقاومت، آموزش مهندسان و فرهنگ‌سازی ضروری است.
۹. کاهش مصرف سیمان به کاهش مصرف انرژی، مواد اولیه، حفظ محیط‌زیست و جلوگیری از نابودی منابع طبیعی تجدیدناپذیر منجر می‌شود.

 

جهت کسب اطلاعات بیشتر با کارشناسان ما در بانک مشاغل ساختمان کابوک در تماس باشید.

مهندس بناکار: 09173094258

 

 

واژه‌های کلیدی

سیمان پرتلند پر مقاومت، کاهش مصرف سیمان، توسعه پایدار، بتن، آلودگی زیست‌محیطی، روش ملی طرح مخلوط بتن

 

منابع و مراجع

1- عزیزیان، محمدرضا، "تکنولوژی پخت سیمان"، 1385

2- بکائیان، منوچهر، "هندبوک مهندسی سیمان، مواد نسوز و مصالح ساختمانی"، سیمان آبیک، 1376

3- تدین، محسن، همکاران، "روش ملی طرح مخلوط بتن – ویرایش سوم"، مرکز تحقیقات ساختمان و مسکن، 1397

4- تدین، محسن، همکاران، "راهنمای روش ملی طرح مخلوط بتن"، مرکز تحقیقات ساختمان و مسکن

5- سازمان ملی استاندارد ایران، "ویژگی‌های استاندارد سیمان‌های پرتلند"، استاندارد ملی شماره 389 ایران

6- سازمان برنامه‌وبودجه کشور، "آیین‌نامه بتن ایران (آبا) – جلد دوم"، نشریه شماره 2-120، 1400

7- سازمان برنامه‌وبودجه کشور، "مشخصات فنی عمومی راه"، نشریه شماره 101، 1382

8- سازمان برنامه‌وبودجه کشور، "آیین‌نامه راه‌های ایران (آرا) مشخصات فنی عمومی راه"، نشریه شماره 101-800، 1404

9- سازمان برنامه‌وبودجه کشور، "مشخصات فنی عمومی کارهای ساختمانی"، نشریه شماره 55، 1383

10- سازمان برنامه‌وبودجه کشور، "مشخصات فنی عمومی کارهای ساختمانی"، نشریه شماره 55، 1403

11- نویل، مترجم: هرمز فامیلی، "ویژگی‌های بتن"، ویرایش چهارم، 1391

12- EN 197-1, "Cement; Part1: Composition, specifications and conformity criteria for common cements"

13- American Concrete Institute, "Standard Practice for Selecting Proportions for Normal Heavyweight, and Mass Concrete", ACI 211.1

14- Building Research Establishment, "Design of Normal Concrete Mixes", second edition

 مرجع: نشریه مهندسی کابوک نامه، ویژه نامه انجمن بتن آماده فارس، شیراز، اسفندماه ۱۴۰۴